FRF en ZWE zetten circulaire hefboom op Europese agenda
Als de aanstaande Europese Circular Economy Act een graadmeter is, zitten EU-brede maatregelen om het gebruik van nieuwe grondstoffen terug te dringen er voorlopig niet aan te komen. Maar EU-lidstaten moeten niet wachten op Europese maatregelen en kunnen op eigen gezag werk maken van belasting op grondstoffen. Ons nieuwe policy paper, "De circulaire hefboom: kan een Nederlandse belasting op fossiel plastic dienen als Europese blauwdruk voor circulariteit?", presenteert een concreet idee uit Nederland dat de aandacht verdient van beleidsmakers in heel Europa.
De EU gebruikt jaarlijks zo’n 55 miljoen ton plastic, oftewel 105 kilo per persoon. Om de opwarming van de aarde te beperken, moet het plasticgebruik flink omlaag. Als we op de huidige voet doorgaan, stoot plastic in 2050 in totaal 7 Gt CO2e per jaar uit, en zou deze sector alleen al ongeveer een derde van het volledige 1,5°C-budget opsouperen.
Fossiel plastic is goedkoop en juist daardoor werd het een drijvende kracht voor wegwerpproducten zoals verpakkingen en fast fashion. Gerecyclede en biobased alternatieven kunnen moeilijk concurreren: biobased hars kost doorgaans 1,5 tot 2 keer zoveel als de fossiele variant. Circulaire verdienmodellen zoals hergebruik, reparatie en refurbishment zijn vaak arbeidsintensief en worden daardoor zwaar belast.
Circulaire hefboom laat fossiel meebetalen aan verduurzaming
Maatregelen aan de aanbodkant alleen kunnen het prijsverschil tussen fossiel plastic en andere materialen of circulaire verdienmodellen niet overbruggen. In Nederland heeft de Plastic Tafel, een samenwerkingsverband van industrie, recyclers, producentenverantwoordelijkheidsorganisaties en maatschappelijke organisaties, ‘de circulaire hefboom’ voorgesteld: een belasting op het aandeel nieuw fossiel plastic in een product. Hoe meer fossiel plastic een product bevat, hoe hoger de heffing. Producten van gerecycled of biobased materiaal, of systemen die zijn ingericht op hergebruik, reparatie en delen, betalen minder.
De opbrengsten gaan naar een transitiefonds voor de circulaire economie, dat innovatie ondersteunt, de kwaliteit van recyclaat verbetert en bedrijven helpt die materialen in omloop houden. Naarmate meer bedrijven overstappen, krimpt het fonds en verdwijnt het uiteindelijk. En omdat de belasting geldt voor alles wat op de Nederlandse markt wordt gebracht, komen binnenlandse producenten niet op achterstand ten opzichte van buitenlandse.
Klinkt leuk maar hoe regel je dat?
Hoe weet de heffing wat er in een product zit? Via het Europese Digitale Productpaspoort, dat toezichthouders betrouwbare, gestandaardiseerde gegevens over de materiaalsamenstelling kan geven. De brief werkt een hypothetisch voorbeeld uit voor textiel om te laten zien hoe een heffing zou uitpakken.
Het voorstel is nog niet getest onder echte marktomstandigheden, en onze briefing gaat daarom ook in op de risico’s en aandachtspunten. Onder andere:
Het Digitale Productpaspoort wordt per productgroep ingevoerd en is niet voorzien voor verpakkingen, een sector die veel plastic verbruikt (35% van het plastic in de EU).
Met de massabalansmethode kunnen producten claimen meer gerecycled materiaal te bevatten dan er werkelijk in zit. Dat leidt niet alleen tot misleidende claims, maar kan ook een manier worden om de belasting te ontwijken.
Fossiel plastic zonder waarborgen vervangen door biobased materiaal brengt het risico mee van nieuwe druk op landgebruik en van vermenging van de begrippen circulair en biobased.
De opbrengsten moeten hergebruik, reparatie en preventie ondersteunen, niet alleen recycling.
De heffing moet gekoppeld worden aan het milieudoel om het plasticgebruik terug te dringen, zodat we weer op koers komen voor 1,5°C. Niet alleen aan het dichten van het prijsverschil met gerecycled materiaal.
Dit kan een blauwdruk worden voor de hele EU
Als het werkt, kan de circulaire hefboom een blauwdruk worden voor andere landen en voor de EU als geheel. Gecoördineerd optreden kan de weg vrijmaken voor een geharmoniseerde EU-brede plasticbelasting, versnippering van de interne markt voorkomen en uitgebreid worden naar andere nieuwe grondstoffen.
Een prijs op het gebruik van nieuwe grondstoffen is het ontbrekende puzzelstuk in het Europese beleid voor de circulaire economie. Doelen voor gerecycled materiaal, overheidsinkoop en uitgebreide producentenverantwoordelijkheid zijn allemaal belangrijk, maar ze missen slagkracht zolang het gebruik van primaire grondstoffen te goedkoop blijft.
De beleidsbriefing bevat zes concrete aanbevelingen voor beleidsmakers om deze omslag te realiseren.
