Hoe het Belgische beleid hergebruik kan stimuleren in de strijd tegen wegwerpplastics

Dit artikel beschrijft het nut en noodzaak van ambitieus overheidsbeleid om herbruikbare verpakkingen te stimuleren.

Één van de doelen van de Europese richtlijn over wegwerpplastics (SUPD) is het bevorderen van het gebruik van herbruikbare producten en met name verpakkingen. De Europese richtlijn verplicht lidstaten specifiek om ambitieuze en aanhoudende consumptievermindering van plastic wegwerp- drinkbekers en voedselverpakkingen te bereiken in 2026 ten opzichte van 2022. Dit type verpakkingen zijn een dagelijks voorbeeld van verspilling en komen veelvuldig voor in het zwerfafval. Daarom stelt federaal minister van Leefmilieu Khattabi in het concept Koninklijk Besluit (zie onderstaand kader) een verbod voor op plastic wegwerpdrinkbekers en maaltijdcontainers voor take-away consumptie teneinde duurzame alternatieven te stimuleren.

Implementatie van de SUPD in België

Officieel had de Single Use Plastic Directive op 3 juli moeten worden geïmplementeerd in alle Europese lidstaten. België is één van de landen die deze deadline niet heeft gehaald daar het wetgevingsproces vertraging heeft opgelopen. Om een inbreukprocedure te voorkomen dient er nu vaart te worden gemaakt.

De SUPD omvat meerdere maatregelen om plastic wegwerpproducten aan te pakken die deels ook op regionaal niveau zullen worden geïmplementeerd. Op federaal niveau wordt de EU Richtlijn omgezet via het Koninklijk Besluit betreffende producten voor eenmalig gebruik en ter bevordering van herbruikbare producten (hierna: het Koninklijk Besluit, KB). Het overkoepelende doel van het Koninklijk Besluit is: “de effecten van bepaalde producten voor eenmalig gebruik op het milieu te voorkomen en te verminderen, en herbruikbare producten en de overgang naar een circulaire economie met innovatieve en duurzame bedrijfsmodellen, producten en materialen te bevorderen”. Verwachting is dat het KB in september in de Ministerraad zal worden afgeklopt. Het verbod op wegwerp- drinkbekers en maaltijdcontainers vormt nog onderwerp van discussie.

Wat is het probleem? 

De afgelopen 10 jaar steeg de hoeveelheid huishoudelijke eenmalige verpakkingen met 10%, naar 877.000 ton in 2019 (OVAM, 2021). De impact van de COVID-crisis op de hoeveelheid verpakkingen is nog niet gekwantificeerd, maar er is ongetwijfeld een significante toename aan afhaal- en bezorgmaaltijden in eenmalige verpakkingen. Het merendeel van deze verpakkingen komt terecht in het restafval, bestemd voor verbranding, of belanden in het zwerfvuil (Schmid, 2018; Morales, 2021). Kortom, een verspilling van grondstoffen die niet past bij de Belgische plannen voor een circulaire economie.

Terwijl de hoeveelheid wegwerpverpakkingen stijgt, daalt het aandeel huishoudelijke herbruikbare verpakkingen. Dit blijkt uit het Activiteitenverslag over 2020 van de Interregionale Verpakkingscommissie (IVC). Al lang vóór de SUPD zijn er wettelijke afspraken gemaakt over herbruikbare verpakkingen in het Samenwerkingsakkoord betreffende de preventie en het beheer van verpakkingsafval. Dit akkoord stelt dat het aandeel van herbruikbare verpakkingen voor dezelfde goederen niet mag verminderen in vergelijking tot het voorgaande jaar. Het aandeel herbruikbare verpakkingen op de markt dient zelfs te worden verhoogd. Deze bepalingen blijken echter een dode letter want in de praktijk worden ze helaas niet nageleefd door de verpakkingssector. Herbruikbare verpakkingen op de markt zijn op dit moment zeer beperkt en slechts beperkt tot glazen flessen voor bier, frisdrank en water (zie onderstaande grafiek). De IVC moet namens de Vlaamse, Brusselse en Waalse Gewesten toezien dat het Samenwerkingsakkoord betreffende de preventie en het beheer van verpakkingsafval wordt nageleefd. Maar ondanks de dalende trend wordt er niet gehandhaafd. Kortom, het is hoog tijd dat er eindelijk actie wordt ondernomen om het aandeel herbruikbare verpakkingen te verhogen.

Wat zijn de voordelen van hergebruik?

Om de transitie naar een circulaire economie te realiseren dient te worden ingezet op preventie en hergebruik. Het vervangen van wegwerpverpakkingen door herbruikbare verpakkingen leidt namelijk tot minder grondstoffenverbruik, minder CO2-uitstoot en minder (zwerf)afval (UU, 2020, LCI, 2021; OVAM, 2021). Hergebruiksystemen bieden volgens het rapport Realising Reuse van Rethink Plastics ook economische voordelen en opportuniteiten voor nieuwe businessmodellen en werkgelegenheid op lokale/regionale schaal. Volgens het rapport kan door het Vvervangen van 50% van de wegwerp drinkbekers en maaltijdbakjes met herbruikbare alternatieven in Europa tot 27,1 miljoen ton grondstoffenk; 7,4 miljard m3 water; 2,6 miljoen ton CO2 equivalent, en 10,4 miljard euro worden bespaard (in 2030).

Herbruikbare maaltijdbakjes zijn in eerste instantie duurder in de aanschaf dan wegwerpverpakkingen, maar de investering kan snel terug worden verdiend omdat er wordt bespaard op de kosten voor nieuwe eenmalige verpakkingen.

Wanneer is een verpakking “duurzaam”?

Dit artikel beschrijft het nut en noodzaak van ambitieus overheidsbeleid om herbruikbare verpakkingen te stimuleren.

Één van de doelen van de Europese richtlijn over wegwerpplastics (SUPD) is het bevorderen van het gebruik van herbruikbare producten en met name verpakkingen. De Europese richtlijn verplicht lidstaten specifiek om ambitieuze en aanhoudende consumptievermindering van plastic wegwerp- drinkbekers en voedselverpakkingen te bereiken in 2026 ten opzichte van 2022. Dit type verpakkingen zijn een dagelijks voorbeeld van verspilling en komen veelvuldig voor in het zwerfafval. Daarom stelt federaal minister van Leefmilieu Khattabi in het concept Koninklijk Besluit (zie onderstaand kader) een verbod voor op plastic wegwerpdrinkbekers en maaltijdcontainers voor take-away consumptie teneinde duurzame alternatieven te stimuleren.

Implementatie van de SUPD in België Officieel had de Single Use Plastic Directive o De SUPD omvat meerdere maatregelen om plastic wegwerpproducten aan te pakken die deels ook op regionaal niveau zullen worden geïmplementeerd. Op federaal niveau wordt de EU Richtlijn omgezet via het Koninklijk Besluit betreffende producten voor eenmalig gebruik en ter bevordering van herbruikbare producten (hierna: het Koninklijk Besluit, KB). Het overkoepelende doel van het Koninklijk Besluit is: “de effecten van bepaalde producten voor eenmalig gebruik op het milieu te voorkomen en te verminderen, en herbruikbare producten en de overgang naar een circulaire economie met innovatieve en duurzame bedrijfsmodellen, producten en materialen te bevorderen”. Verwachting is dat het K

Wat is het probleem?

De afgelopen 10 jaar steeg de hoeveelheid huishoudelijke eenmalige verpakkingen met 10%, naar 877.000 ton in 2019 (OVAM, 2021). De impact van de COVID-crisis op de hoeveelheid verpakkingen is nog niet gekwantificeerd, maar er is ongetwijfeld een significante toename aan afhaal- en bezorgmaaltijden in eenmalige verpakkingen. Het merendeel van deze verpakkingen komt terecht in het restafval, bestemd voor verbranding, of belanden in het zwerfvuil (Schmid, 2018; Morales, 2021). Kortom, een verspilling van grondstoffen die niet past bij de Belgische plannen voor een circulaire economie.

Terwijl de hoeveelheid wegwerpverpakkingen stijgt, daalt het aandeel huishoudelijke herbruikbare verpakkingen. Dit blijkt uit het Activiteitenverslag over 2020 van de Interregionale Verpakkingscommissie (IVC). Al lang vóór de SUPD zijn er wettelijke afspraken gemaakt over herbruikbare verpakkingen in het Samenwerkingsakkoord betreffende de preventie en het beheer van verpakkingsafval. Dit akkoord stelt dat het aandeel van herbruikbare verpakkingen voor dezelfde goederen niet mag verminderen in vergelijking tot het voorgaande jaar. Het aandeel herbruikbare verpakkingen op de markt dient zelfs te worden verhoogd. Deze bepalingen blijken echter een dode letter want in de praktijk worden ze helaas niet nageleefd door de verpakkingssector. Herbruikbare verpakkingen op de markt zijn op dit moment zeer beperkt en slechts beperkt tot glazen flessen voor bier, frisdrank en water (zie onderstaande grafiek). De IVC moet namens de Vlaamse, Brusselse en Waalse Gewesten toezien dat het Samenwerkingsakkoord betreffende de preventie en het beheer van verpakkingsafval wordt nageleefd. Maar ondanks de dalende trend wordt er niet gehandhaafd. Kortom, het is hoog tijd dat er eindelijk actie wordt ondernomen om het aandeel herbruikbare verpakkingen te verhogen.

Wat zijn de voordelen van hergebruik?

Om de transitie naar een circulaire economie te realiseren dient te worden ingezet op preventie en hergebruik. Het vervangen van wegwerpverpakkingen door herbruikbare verpakkingen leidt namelijk tot minder grondstoffenverbruik, minder CO2-uitstoot en minder (zwerf)afval (UU, 2020, LCI, 2021; OVAM, 2021). Hergebruiksystemen bieden volgens het rapport Realising Reuse van Rethink Plastics ook economische voordelen en opportuniteiten voor nieuwe businessmodellen en werkgelegenheid op lokale/regionale schaal. Volgens het rapport kan door het Vvervangen van 50% van de wegwerp drinkbekers en maaltijdbakjes met herbruikbare alternatieven in Europa tot 27,1 miljoen ton grondstoffenk; 7,4 miljard m3 water; 2,6 miljoen ton CO2 equivalent, en 10,4 miljard euro worden bespaard (in 2030).

Herbruikbare maaltijdbakjes zijn in eerste instantie duurder in de aanschaf dan wegwerpverpakkingen, maar de investering kan snel terug worden verdiend omdat er wordt bespaard op de kosten voor nieuwe eenmalige verpakkingen.

Wanneer is een verpakking “duurzaam”?

Veel bedrijven presenteren hun verpakkingen als duurzaam. Dit zijn echter vaak ongefundeerde claims die niet aan strikte criteria voldoen (ECOS, 2021). Verpakkingen zijn pas echt duurzaam wanneer ze niet alleen zijn ontworpen op basis van ecodesign principes maar ook onderdeel zijn van een hergebruiksysteem. We spreken van een hergebruikssysteem wanneer een verpakking én het systeem eromheen ontworpen zijn om de verpakking een minimum aantal keer te gebruiken voor het oorspronkelijke doel. Doorgaans geldt dat hoe vaker de verpakking wordt hergebruikt (dus langere levensduur), hoe meer wegwerpverpakkingen worden vermeden (dus minder grondstoffenverbruik), en hoe groter de milieuwinst (en kostenefficiëntie) per gebruikscyclus.

Hoe denkt de consument/burger over hergebruik?